Практическая грамматика русского языка ( для азербайджанского сектора )

Практическая грамматика русского языка ( для азербайджанского сектора )

В русском языке существует три рода существительных( rus dilində ismin 3cinsi var ): женский(qadın), мужской(kişi) и средний(orta). В большинстве случаев род существительного можно определить по окончанию(çox vaxtı ismin cinsini onun sonluğuna görə tapmaq olar).

Существительные мужского рода оканчиваются:(kişi cinsində olan isimlərin sonu samit ilə bitir)

на согласный

паспорт, журнал, компьютер,брат

на –Й

Музей, герой

Sonu ь ilə bitənlər də var (на –Ь)

Словарь (sonu тель şəkilcisi ilə bitənlər

учитель , читатель, строитель)

Исключение: папа, дядя, юноша, мужчина, дедушка

Существительные женского рода оканчиваются( qadın cinsində olan isimlərin sonu):

на –А(sonu a ilə bitənlər)

страна, газета, виза,мама

на –Я(sonu я ilə bitənlər)

Фамилия, тётя

на –Ь (sonu ь ilə, və овь,ость ilə bitənlər)

Площадь ,любовь, новость

əgər ж,ш,ч,щ dan sonra ь olarsa, bu isimlər də qadın cinsinə aid olur :ложь, мышь,ночь,мощь

Существительные среднего рода оканчиваются:(orta cinsdə olan isimlərin sonu ):

на –О(sonu o ilə olan)

письмо, яблоко

на –Е (sonu e ilə olan )

(sonu мя ilə bitənlər də aid olur : время, бремя, племя, вымя, имя, пламя, стремя, семя, знамя,темя)

Исключение: такси , меню, жюри, дитя

Запомни!

Семя-с.р-toxum

Семья-ж.р-ailə

ИМЯ ПРИЛАГАТЕЛЬНОЕ-sifət

Rus dilində sifətin də 3 cinsi var və sifət isimlə uzlaşmalıdır ,yəni ki isim hansı cinsdə olsa sifət də eyni cinsə keçir )

Какой ? какая ? какое ?

красивый дом красивая девушка красивое дерево sonu ый, ий ,ой ilə bitənlər kişi cinsinə aid olur

ый-aşağıdaki 2 şərtə tabe olmasa :новый

ий-əgər sonluğa yaxın г,к,х,ч,ш,щ hərfləri varsa :близкий

ой- sonluğa vurğu düşdüyü halda işlənir :большой

sonu ая , яя ilə bitənlər qadın cinsinə aid olur (ən çox ая işlənir ) новая , красивая ,большая

sonu ое ,ее ilə bitənlər orta cinsə aid olur ( ən çox ое işlənir ) новое , красивое , большое

Местоимения -əvəzlik

личные местоимения притяжательные местоимения

Kim –кто ? Чей ? Чья ? Чьё ? kimin

Мən- Я мой моя моё mənim

Sən- Ты твой твоя твоё sənin

O-(k) Он его его его onun

O-(q) Она её её её onun

Biz- Мы наш наша наше bizim

Siz- Вы ваш ваша ваше sizin

Onlar-Они их их их onların

Qeyd: hər bir mənsubiyyət əvəzliyi isimlə uzlaşır

Чей дом ?- мой дом

Чья сумка?-моя сумка

Чьё радио?-моё радио

ПРОФЕССИИ. –Peşələr

От существительных мужского рода, обозначающих профессию, при помощи суффикса «-К-» (qadın cinsdə peşəni düzəltmək üçün -K- şəkilçidən istifadə olunur )

журналистка

Он студент. – Она студентка.

Он журналист. – Она журналистка.

Но есть в русском языке группа слов, обозначающих профессию, форма которых не меняется в зависимости от пола человека.(elə peşələr var ki cinsindən aslı olmayaraq eyni qalır həm kişi, həm də qadın cinsi üçün ,elə peşələrdə cümlənin sifəti və mənsubiyyət əvəzliyi kişi cinsində qalır) Например –Məsələn :

Он менеджер. – Она менеджер.

Он инженер. – Она инженер.

Он доктор. – Она доктор.

Он музыкант. – Она музыкант.

Он президент.-Она президент

Он врач .-Она врач

Он юрист –Она юрист

Он фотограф-Она фотограф

Оля – хороший юрист

Олег-хороший юрист

Маша- хороший врач

Олег-хороший врач

Выражение отрицания в русском языке.

(rus dilində inkar formanın düzəlməsi )

При отрицательном ответе на вопрос без специального вопросительного слова в русском языке нужно использовать ДВА слова(inkari düzəltmək üçün iki sözdən istifadə olunur ): «НЕТ» и «НЕ». Сначала нужно сказать «НЕТ»(əvvəlcə«НЕТ» sözünü demək lazımdır ), а потом повторить частицу «НЕ» (sonra isə HE ədatını inkar sözündən sonra işlətmək lazımdır ).

Например: ЭТО КЛЮЧ? НЕТ, ЭТО НЕ КЛЮЧ.

БАГАЖ ТУТ? НЕТ, БАГАЖ НЕ ТУТ.

ВЫ СТУДЕНТ? НЕТ, Я НЕ СТУДЕНТ.

ОНА МЕНЕДЖЕР? НЕТ, ОНА НЕ МЕНЕДЖЕР.

Существительным:

Это стол? - Нет, не стол.

Наречием:

Дом там? - Нет, не там.

Глаголом:

Ты знаешь? - Нет, не знаю.

Прилагательным:

Дом большой? – Нет, не большой.

Национальности

Азербайджан

азербайджанец

азербайджанка

Швейцария

Египет

Израиль

израильтянин

израильтянка

Болгария

Чехия

Польша

Индия

Грузия

ОБОЗНАЧЕНИЕ НАЦИОНАЛЬНОСТЕЙ В РУССКОМ ЯЗЫКЕ

( rus dilində millətin düzəlməsi)

существительные мужского рода, как правило, образуются с помощью суффиксов -ец(канадец), -ан+-ец (американец), реже с помощью суффикса анин (англичанин). (kişi cinsində işlənən millətlər ец(канадец), -ан+-ец (американец)şəkilçisi ilə düzəlir ) çox az millətlər анин (англичанин) şəkilçisi ilə düzəlir . Некоторые существительные мужского рода имеют особые формы(bəzi millətlər xüsüsi formada düzəlir ): француз, турок, грек. Исключением является и форма (bu forma istisna sayılır ) русский (русская, русские). Русский – это форма прилагательного, а не существительного.( Русский – sözü sifət sayılır, nəinki isim , amma millətlərdə isim kimi işlənir)

Существительные женского рода, как правило, оканчиваются на -ка (канадка), -анка (американка) или -янка(китаянка),(qadın cinsində işlənən millətlər -ка (канадка), -анка (американка) или -янка(китаянка) ilə düzəlir )однако есть и исключения( amma bu cinsdə istisnalar da var ) : француженка.

Множественное число образуется по правилам образования множественного числа существительных.(cəmdə işlənən millətlər cəm şəkilçisi ilə və sonluq ilə düzəlir)

-цы (канадцы) или -анцы (американцы). ы или -и: французы, греки. Обратите внимание на форму турок –турки.: англичанин – англичане.

Bəzi sözlər ara söz kimi işlənir və sual cümlələrində onlar öz tərcüməsini dəyişir

Как- sözü sual cümlələrdə necə ? kimi tərcüməsində işlənir ,ara söz kimi işlənsə tərcüməsi kimi olur

Bunu necə içim – как это пить ?

Mən atam kimi həkiməm-я врач как папа

Что sözü ara söz kimi işlənsə ki tərcüməsini daşıyır , sual cümləsində olsa nə ? tərcüməsində olur

Я знаю , что ты хороший юрист

А- sual cümlələrdə bəs? Tərcüməsini daşıyır

А ты готов ?

Ara söz kimi işlənsə tərcüməsi isə olur

Ты мой друг , а он мой враг

Есть -var

У меня –mənim

У тебя- sənin

У него –onun(k.c) isim

У неё-onun(q.c) + есть sifət+isim

У нас-bizim

У вас-sizin

У них-onların

Mənim evim var –у меня есть дом

Mənim böyük evim var-у меня есть большой дом

Qeyd: var sözü bəzi sözlər ilə istifadə olunmur : 1.жизнь

2.настроение

3.характер

4.внешность

5.возраст(əvəzlik dəyişir)

Mənim –Мне Onun-(k.c) -Ему

Sənin –Тебе Onun-(q.c) - Ей

Bizim-Нам Onların -Им

Sizin -Вам

Qeyd: əgər cümlədə ikinci dəfə eyni isim barəsində danışırıqsa onda var sözü istifadə etmək lazım deyil. Например :

-у тебя есть машина ?

-какая у тебя машина ?

Родительный падеж

Yiyəlik halının təki

Кого ? чего ?-suallarına cavab verir

Bu suallardan başqa yiyəlik halını cümlədə tez tapmaq üçün bəzi şərtlərə diqqət etmək lazımdır

əgər cümlədə :

4.у-məxsusluq

5.из,от,с-dan(dən)

Isim yiyəlik halında

əgər isim kişi cinsində olsa və sonu samit ilə bitirsə bu ismə -a- sonluğu əlavə edirik .Məs: брат-брата

у меня нет брата (bu cümlədə нет sözünə görə sonu samit ilə bitən isimə a əlavə etdik )

sonu -й - və - ь- ilə bitənlər onlar – я- sonluğuna dəyişir

музей – музея

гость- гостя

əgər isim qadın cinsində olsa və sonu –a- ilə bitirsə bu sonluq iki sonluğa dəyişir –ы- və - и- sonluğuna (əgər sonluğa yaxın г,к,х,ч,ш,щ olsa o zaman и- sonluğu işlənir,qalan şərtlərdə ы olur )

мама-мамы

книга-книги

я və ь bunlar и sonluğuna dəyişir

тётя-тёти

тетрадь-тетради

əgər isim orta cinsdə olsa və sonu - o- ilə bitsə –a- ya dəyişir

sonu -e- ilə bitən –я- ya dəyişir

sonu -мя- ilə bitən –я- düşür əvəzinə -ени- yazılır

письмо-письма

море- моря

время-времени

qeyd:alınma isimlər dəyişmir Məsələn: метро,пальто,такси,меню v.s

mənsubiyyət əvəzliyi yiyəlik halın təkində

kişi cinsi ; orta cinsi qadın cinsi

mənim –моего моей

sənin-твоего твоей

bizim-нашего нашей

sizin-вашего вашей

его,её,их-dəyişmir

sifətin sonluqları

əgər sifət kişi və orta cinsdə olsa onun sonluğu ого; его (-ж,ш,щ,ч) olur

əgər sifət qadın cinsində olsa sonluğu ой; ей olur

Məs:близкий- близкого

У меня нет близкого друга

Свежий , свежее- свежего В магазине нет свежего молока

У меня нет близкой подруги

Əlavə :

2 rəqəmi rus dilində iki cür oxunur Два ; две kimi

Два – kişi və orta cinsdə işlənir два радио ; два человека

Две- qadın cinsində işlənir две сумки

Şəxs əvəzliyi yiyəlik h.

(3-cü şəxsin həm cəmində, həm təkində əgər əvvəldə söz önü olarsa əvəzliyin əvvəlinə н hərfini əlavə etməliyik )

Məs: у него , у неё , у них, без него , без неё ,без них

Yiyəlik halı ilə işlənən söz önləri : без, для, до, из, из-за, из-под, между, от, с, у, напротив ,позади, после ,около

Направление

сзади -arxada вверху irəlidə-впереди

От меня

От тебя

слева От него справа

От неё

От нас

От вас

От них

Внизу

Например :

От меня внизу ковёр

От меня слева дом

множественное число имени существительного (ismin cəmi)

Множественное число существительных в русском языке образуется следующим образом ( rus dilində ismin cəmi aşağıdakı qaydalara görə düzəlir )

- к существительным мужского рода прибавляются окончания( kişi cinsində olan isimlərə bu sonluqlar əlavə olunur)

-Ы, və -И: sonluğu

(и-işlənir əgər sonluqda г,к,х,ч,ш,щ hərfləri olsa və əgər isim й və ь ilə bitsə ) (qalan şərtlərdə ы olur )

документ – документы

журнал – журналы

карандаш-карандаши

музей-музеи

гость-гости

- у существительных женского рода меняются окончания:

(qadın cinsində olan isimlər sonluğunu dəyişir)

-А меняется на –Ы (-А -sonluqu -ы- ya dəyişir )

Bəzən -а – sonluğu -и- yə dəyişə bilər o zaman ki, sonluğa yaxın

г, к, х, ч,ш,щ olsa

виза – визы

газета – газеты

книга-книги

-Я меняется на -И: (-я- sonluqu –и- dəyişir )

фамилия – фамилии

тётя-тёти

ь- yenə и dəyişir

тетрадь- тетради

- у существительных среднего рода меняются окончания:

(orta cinsdə olan isimlərin sonluğu aşağıdakı qaydaya görə dəyişir)

-О меняется на -А: (о sonluğu а dəyişir )

письмо – письма

-Е меняется на -Я: (е sonluğu я dəyişir )

море – моря

sonu мя ilə bitənlər я düşür əvəzinə ена yazılır

имя- имена

Слово ЯБЛОКО – исключение, у него форма множественного числа – ЯБЛОКИ! (ЯБЛОКО-sözü istisna sözdür )

Запомните ! Yadında saxla !

Слова ДЕНЬГИ, ОЧКИ ,ЧАСЫ, ВОРОТА ,НОЖНИЦЫ, БРЮКИ , ВЕСЫ . имеют только форму множественного числа.

( yuxarıda göstərilən isimlərin tək forması olmur, bu isimlər həmişə cəmdə olur )

Bu isimlər qaydaya tabe deyil Yadında saxla !

Остров- острова

Учитель-учителя Дом-дома лист-листья

Город-города Адрес-адреса отец-отцы

Номер-номера Человек-люди паспорт-паспорта

Ребёнок-дети Дочь-дочери глаз-глаза

Сестра-сёстры Сон-сны поезд-поезда

День-дни Дерево-деревья жена-жёны

Друг-друзья Брат-братья ухо-уши

Сын-сыновья Стул-стулья лес-леса

Некоторые имена существительные имеют только форму единственного или только форму множественного числа.

Bəzi isimlər yalnız təkdə və cəmdə olur

названия веществ и материал - maddələrin adı və material (железо(dəmir), сахар (şəkər) , мёд (bal) , масло(yag), пыль(toz), вода(su), нефть-neft); названия признаков (əlamət ) и действий (hərəkət) (чистота (təmizlik ) гордость (fəxr ), гнев(qəzəb), смех(gülüş); названия совокупности предметов -əşyaların məcmusunun adları (листва (xəzəl ), посуда (qab-qacaq )

Собирательные существительные -Toplu isimlər :

молодежь, студенчество

отвлеченные (абстрактные) имена существительные –mücərrət isimlər

лень(tənbəllik), доброта(xeyirxahlıq), беготня(qaçış), , тепло(isti ), сырость(nəmişlik)

Только множественное: (yalnız cəmdə) названия парных или сложных (составных) предметов(mürrəkəb (iki hissədən ibarət olan) əşyalar) :

Сани(xızək), ножницы(qayçı), ворота(darvaza), очки(eynək), брюки (şalvar )

названия некоторых отвлеченных действий, игр -bəzi oyunlar və hərəkətlər

горелки(qaçma -tutma), прятки(gizlənqaç), жмурки(gözyumma), шахматы, шашки и др.;

обозначения отдельных временных промежутков (как правило, длительных)- uzun müddətin göstərilməsi və günlər

сутки, будни, сумерки(alatoranlıq), каникулы (tətil ) и др.;

названия какой-либо массы вещества bəzi maddələrin adları

макароны, сливки, дрожжи, чернила, духи и др.;

Mənsubiyyət əvəzliyinin cəmi –притяжательные местоимения во мн.числе

Чьи – sualına cavab verir

Məs: чьи книги ? –kimin kitablarıdır?

Mənim-мои Sənin-твои Onun-его,её

Bizim-наши Sizin-ваши Onların-их

Мои книги ( книги –sözü cəmdə olduğundan мои- əvəzliyi də cəmdədir )

Имя прилагательное во мн.ч –sifətin cəmi

Sifətin cəmi какие ?sualına cavab verir

Sonluğu isə - ые - və -ие- olur;,ие - o vaxt olur ki, sonluğa yaxın

г,к ,х,ч,ш,щ olsun , qalan şərtlərdə ые - olur

красивые девушки

хорошие книги

Указательные местоимения

işarə əvəzliyi

Kişi c.-Этот тот

Qadın c.-эта та

Orta c.-это то

Cəm –эти те

Qeyd: Əgər ilk dəfə işarə ediriksə onda это və то işlənir

Это книга ,то тоже книга

Əgər cümlədə muqayisə işlənirsə, o halda hər əvəzlik cinsə gorə işlənir

Эта новая книга ,а та книга старая

Söz önü –Предлог

В – sözönünün cümlədə işlənilməsi

1.içində mənasını verir : деньги в письме

2.böyük binalar : в школе ,в университете

3.şəhərlər, ölkələr ,kənd və bütün yaşayış yerləri : в Баку , в Гяндже

4.otaqlar , mənzillər ,ofis : в кабинете , в квартире , в офисе

5.aylar ,illər ,əsr ,həftə günü ,saat :в марте, в 1991 году , в XXI веке , в среду ,в 7 часов

6.yaşıllıq yerləri (ağacla dolu yerlər ) : в саду , в лесу , в парке

НА – sözönünün cümlədə işlənilməsi

1.üstündə mənasını verir: деньги на столе

2. 4 istiqamət ilə işlənir : на севере ,на юге , на востоке ,на западе

3.küçə, meydan ,mərtəbə : на улице , на площади , на этаже

4.topluluq yaradan yerlər : на концерте , на уроке , на работе , на экзамене ,на факультете , на собрании

5.ada , dağ, çay ,dəniz ,planet adları ,göl : на Кипре , на Волге , на Марсе

6.yaşıllıq yerlər (açıqlıq yerlər ) : на лугу , на стадионе , на бульваре

Исключения :

На заводе ,на фабрике , на курсе , на почте , на Кавказе , на Украине , на даче, дома ! , на неделе ,Во Франции, на вакзале

Yerlik halı– Предложный падеж

Isimə harda (Где ?) sualını versək isim öz sonluğunu dəyişir və əvvəlinə sözönü əlavə olunur

Ismin sonluğu :

Е olur əgər ismin sonu samit ilə , й , а , я , ь (kişi cinsində ), о ilə bitirsə

Университет – в университете

Музей- в музее

Школа – в школе

Аллея- на аллее

Словарь – в словаре

Письмо – в письме

И –olur əgər isim ь (qadın cinsində olsa )

Жизнь – в жизни

ИИ –olur əgər ismin sonu ия və ие ilə bitirsə

Япония –в Японии

Здание –в здании

Германия -в Германии

У –sonluğu aşağdaki sözlər ilə işlənir :

В лесу на берегу в аэропорту

В порту на,во льду

В саду на мосту

На,в углу в, на снегу

В ,на шкафу в ряду

Bir yerə В gedəndə həmin yerdən ИЗ çıxmaq lazımdır

В школу – из школы

На- ilə olsa ,С –ilə cıxacıq

На работу- с работы

К (tərəf , gilə)–ilə olan hərəkətdə ,от –ilə çıxacıq

К тёте – от тёти

Из,от,с - rus dilində bunlar sözönüdür ,ama bizim dilimizə onlar şəkilçi dan 2 kimi tərcümə olunur və bu sözönülərdən sonra Yiyəlik halı işlənir

Глагол быть

Быть – olmaq ,idi

Прошедшее время –keçmiş zaman

Kişi c.- был

Qadın c.-была

Orta c.-было

Cəm-были

Qeyd : əgər cümlədə şəxs varsa быть feli şəxsə görə işlənir

Маша была на концерте

əgər cümlədə şəxs yoxdursa ,artıq isimə görə işlənir

У меня был телефон

ГЛАГОЛ –fel

Rus dilində fel что делать ?что сделать ? sualına cavab verir

Və azərbaycan dilindəki kimi 3 zamanı var :

Keçmiş –прошедшее время

Indiki- настоящее время

Gələcək-Будущее время

Rus dilində məsdər –инфинитив adlanır və ть, -ти, -чь –ться –ilə bitir

Знать ,нести, мочь ,учиться

В русском языке прошедшее время используется для обозначения любого действия в прошлом. (Rus dilində keçmiş zaman keçmişdə istənilən hərəkətin (təsirin) işarəsi üçün istifadə olunur.)

Этот молодой человек раньше не говорил по-русски

Так образуются формы прошедшего времени глагола: к основе глагола прибавляется суффикс прошедшего времени ,мужской род -Л- и окончание – для форм женского (-А) и среднего (-О) рода и множественного числа (-И).

(keçmiş zaman Л(kişi cinsi) - şəkilçi ilə düzəlir və cinslərdə sonluq əlavə olunur qadın cinsində Ла olur ,orta cinsində Ло ,cəmdə Ли olur )

Запомните! Форма прошедшего времени глагола зависит от рода и числа существительного, с которым этот глагол согласуется.(keçmiş zaman isimin həm cinsindən, həm də cəmindən aslıdır , isim necə olsa yanında duran keçmiş zaman da eyni olmalıdır)

Rus dilində indiki zamanı düzəltmək üçün şəxsə görə feli dəyişdirmək lazımdır və

rus dilində şəxs sonluqları iki yerə bölünür.

I спряжение və II спряжение

II спряжение – ya aid olan fellər sonu ить ilə bitən fellərdi :, любить ,говорить (istisna fellər : брить-qırxmaq ,стелить –sərmək )

Sonu еть ilə bitən 7 fel : смотреть -baxmaq, ненавидеть-nifrət etmək ,терпеть-səbr etmək ,обидеть-xətrinə dəymək ,вертеть -fırlatmaq,зависеть –aslı olmaq ,видеть –görmək

Sonu ать ilə bitən 4 fel : дышать-nəfəs almaq, гнать –qovalamaq, держать-saxlamaq, слышать -eşitmək

Qalan bütün fellər sonu еть ,ать ,ять ,уть hamsı I спряжение aid olur

Gələcək zamanı

Qeyri –müəyyən gələcək ar (ər) ilə düzəlir rus dilində isə Gələcək zamanı düzəltmək üçün быть felini şəxsə görə dəyişirsən, ondan sonra əsas fel məsdər formasında olur. Məsələn:

Я буду работать

Ты будешь работать

Он,Она будет работать

Мы будем работать

Вы будете работать

Они будут работать

Возвратные глаголы- Qayıdış fellər

В русском языке есть группа глаголов, которые оканчиваются на - Ся - это часть местоимения себя, которая присоединилась к глаголу.(rus dilində sonu Ся ilə bitən fellər var, onlar öz sonluğunu себя əvəzliyinən götürüb)

Сравните:- Müqayisə edin

фотографировать себя = фотографироваться

одевать себя = одеваться

Такие глаголы называются возвратными –elə fellər qayıdış felləri adlanır

📎📎📎📎📎📎📎📎📎📎